स्मृतीबनातून – उदयोस्तु(पद्य)
उदयोस्तु
ओढून केशरी रजाई निद्राधीन अवनी
तेजाळ शुक्र तारा गेला हलकेच विरुनी
धुवट लाल किरणांनी क्षितिजास शिंपूनी
उदयास मित्र आला पूर्वा नाहली तेजानी
पर्णांवरी चमकती दहिवर ते हर्षानी
कोवळ्या कळ्या कुसुमी सांडती गंध उमलूनी
लहरी धुंद वाऱ्याच्या गेल्या सुगंध वाटूनी
उदयास मित्र आला पूर्वा नाहली तेजानी
किलबिल पाखरांची मग गोड आली कानी
नाचले चैतन्य सर्वत्र सोडली निद्रा जगानी
प्रभा नवी समोरी पातली सुहास्य वदनी
उदयास मित्र आला पूर्वा नाहली तेजानी
(दहिवर–दवबिंदू)
नितीन सप्रे
nitinnsapre@gmail.com
221220250900
Nagpur
खूप छान काव्य रचना केली आहेत आपण.
उत्तर द्याहटवा*कविता: "ओढून केशरी रजाई..."*
उत्तर द्याहटवा*कवी: नितीन सप्रे*
ही निसर्गवर्णनपर कविता आहे. सूर्योदयाच्या एका प्रसन्न सकाळचं शब्दचित्र कवीने अप्रतिम रेखाटलं आहे.
-- कविता संस्कृत प्रचूर शब्दांनी गुंफली असल्या मुळे अर्थाकडे वळू!!____
*1. ओळींचा अर्थ / सरळार्थ*
*कडवं 1: रात्र सरून पहाट*
- *ओढून केशरी रजाई निद्रेत होती अवनी* - रात्रभर पृथ्वीने केशरी रंगाची रजाई पांघरून झोप काढली होती. 'केशरी रजाई' म्हणजे पहाटेचं केशरी आकाश.
-
- *तेजाळ शुक्र तारा गेला हळू विरुनी* - सकाळचा तेजस्वी शुक्र तारा हळूहळू आकाशात विरून गेला.
- *धुवट लाल किरणांनी क्षितिजास शिंपूनी* - सूर्याची फिकट लाल किरणं क्षितिजाला शिंपडली गेली.
-
- *उदयास मित्र आला पूर्वा नाहली तेजानी* - 'मित्र' म्हणजे सूर्य. सूर्य उगवला आणि पूर्व दिशा तेजाने न्हाऊन निघाली.
*कडवं 2: निसर्ग जागा होतो*
- *पर्णांवरी चमकती दहिवर ते खुशीनी* - पानांवर दवबिंदू आनंदाने चमकत आहेत. 'दहिवर' = दवबिंदू.
- *मिटल्या कळ्या फुलांच्या सांडी गंध उमलूनी* - रात्री मिटलेल्या कळ्या आता उमलून आपला सुगंध सर्वत्र पसरवत आहेत.
- *लहरी धुंद वाऱ्याच्या गेल्या सुगंध वाटूनी* - धुंद वाऱ्याच्या झुळुका तो सुगंध सगळीकडे वाटून गेल्या.
- *उदयास मित्र आला...* - ध्रुवपद.
*कडवं 3: सजीव सृष्टीचा उत्साह*
- *किलबिल मग पाखरांची गोड आली कानी* - पक्ष्यांचा किलबिलाट कानावर आला.
- *नाचले चैतन्य सर्वत्र सोडली निद्रा जगानी* - सगळीकडे चैतन्य नाचू लागलं, जगाने झोप झटकून टाकली.
- *प्रभा नवी समोरी पातली सुहास्य वदनी* - नवीन प्रकाश समोर आला आणि सर्वांच्या चेहऱ्यावर हास्य पसरलं.
- *उदयास मित्र आला...* - ध्रुवपद.
---
*कवितेचे रसग्रहण*
**विषय आहे** --🌞सूर्योदय - रात्र संपून दिवस उगवतानाचा निसर्गाचा सोहळा. निसर्गाचे काय उत्स्फूर्त वर्णन केले आहे!!
**स्थायीभाव** उत्साह, हर्ष, प्रसन्नता
**प्रधान रस**
**अद्भुत रस आणि वात्सल्य रसाचा मिलाफ**. .....
निसर्गाचं सौंदर्य पाहून वाटणारं आश्चर्य = अद्भुत. पृथ्वीला 'अवनी' म्हणणं, तिला रजाई पांघरणं = वात्सल्य. एकूण परिणाम **प्रसन्न शांतरस**.
**संचारी भाव** हर्ष, औत्सुक्य, चपलता, विकास. 'चमकती', 'उमलूनी', 'नाचले' या क्रियापदांतून चपलता.
**विभाव** **आलंबन**: उगवता सूर्य, पूर्व दिशा, निसर्ग. **उद्दीपन**: केशरी आकाश, शुक्र तारा, दवबिंदू, उमलणाऱ्या कळ्या, वारा, पक्ष्यांचा किलबिलाट.
**अनुभाव** निद्रा सोडणं, चैतन्य नाचणं, वदनी सुहास्य पसरणं.
**अलंकार**
**रूपक**: 'केशरी रजाई' - आकाशाला रजाईची उपमा. 'मित्र' - सूर्याला मित्राची उपमा.
. **मानवीकरण**: 'निद्रेत होती अवनी', 'पूर्वा नाहली', 'पर्णांवरी चमकती... खुशीनी', 'सुगंध वाटूनी' - निसर्गाला मानवी भावना दिल्या.
**अनुप्रास**: 'धुंद धुंद', 'सोडली निद्रा', 'सुहास्य वदनी' - नादमाधुर्य.
**शब्दकळा** 'शिंपूनी', 'उमलूनी', 'वाटूनी' - ही 'ऊन' अंत्य यमक साधतं आणि लयीत सातत्य ठेवतं. 'तेजाळ', 'धुवट' - नेमके रंगवाचक शब्द.
**ध्रुवपदाचं महत्त्व** ही खास आहे
*"उदयास मित्र आला पूर्वा नाहली तेजानी"*
- प्रत्येक कडव्याआड हे भेटते. सूर्य हा फक्त खगोलीय वस्तू नाही, तर 'मित्र' आहे. तो आल्यावर सगळं सजीव होतं. हाच कवितेचा केंद्रबिंदू किंवा मध्यवर्ती कल्पना!!
ही कविता फक्त सूर्योदयाचं वर्णन नाही,
तर
*नव्या सुरुवातीचं, आशेचं, चैतन्याचं गाणं* आहे.
रात्र म्हणजे दुःख, निराशा, निष्क्रियता. केशरी रजाई ओढून पृथ्वी झोपली होती.
पण 'मित्र' - सूर्य - येताच सगळं बदलतं. दव आनंदाने चमकतात, कळ्या उमलून सुगंध देतात, वारा तो सुगंध वाटतो, पक्षी गातात, जग जागं होतं, चेहरे हसतात.
रात्र कितीही काळोखी असली तरी पहाट नक्की होते. सूर्यरूपातला 'मित्र' उगवतोच. तो आला की दुःखाची रजाई दूर होते आणि सृष्टी न्हाऊन निघते तेजाने, चैतन्याने.
हाच ह्या नादमधूर गीताचा अर्थ आणि भावार्थ आहे!!
गीतास *" संगीतबद्ध"* कोणी करेल कां?
केल्यास गीत अक्षर होईल!!
*नितीन सप्रे यांनी संस्कृतप्रचुर पण सोपे शब्द वापरून,* *मानवीकरण अलंकारातून एक जिवंत, नाचरं सकाळचं चित्र रेखाटलं आहे. वाचणाऱ्यालाही सकाळी उठून मोकळ्या हवेत श्वास घ्यावासा वाटेल - हेच कवितेचं यश.*
*## चला तर मग जागे व्हा!!*
🦹♂️🦹♂️🧝
खूपच भावली. तसेच भा. रा. तांबे यांच्या पिवळे तांबूस ऊन कोवळेची आठवण आली..
उत्तर द्याहटवा.