स्मृतीबनातून

गीतसंग रवींद्र संगीत, बाऊल हे संगीत प्रकार जेव्हा केव्हा कानी पहिल्यांदा पडले तेव्हा पासूनच मनाला मोहिनी घालत आलेले आहे. अलीकडे गुरुदेव टागोर यांच्या काही कवितांचा भावानुवाद करत असताना 'Danriye achho tumi aamar gaaner oparey'  माझ्या गीतातून मी तुला पाहतो) या गीतांनी मन वेधून घेतलं. ते इंग्रजी, रोमन बंगाली, हिंदीतून समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आणि माझ्या कुवतीनुसार मराठीत त्याचा भावानुवाद केला. सर्वांना रसास्वाद घेता येईल या कल्पनेतून  मूळ बंगाली गीत, हिंदी गीत(यूट्यूब लिंक), मराठी भावानुवाद या ब्लॉग द्वारे आपल्या समोर मांडला आहे. साधक बाधक अभिप्राय स्वागतार्ह आहेत. ​या रचनेत कवी सांगत आहेत की, त्यांची कला (गाणी) ईश्वरा पर्यंत पोहोचते, पण कवी स्वतः संसाराच्या या तीरावर अडकलेले आहेत. ते ईश्वराला विनवणी करत आहेत की, आता अंतर न ठेवता तू माझ्या हृदयात ये. जो खेळ आतापर्यंत लांबून चालला होता, तो आता प्रत्यक्ष भेटीत आणि एकांतात पूर्ण होऊ दे. 'Danriye achho tumi aamar gaaner oparey. Amar shurguli paay choron, ami pai ne tomare. Batash bohey mori mori, aar bendhe rekho na tori. Esho...

गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांच्या कवितांचं भाषांतर, भावानुवाद, स्वैर भाषांतर यातील काहीही त्या कृतींच वजन सांभाळून करणं हे कठीण आहे हे मान्यच करावं लागतं. मात्र त्यातील काहींची गेयता आणि आशय चित्ताकर्षक आहे. तेव्हा त्यातल्या काही कविता इंग्लिश, रोमन बंगाली  देवनागरी लिपीतून समजतील तशा आणि जमतील तेवढ्या, मराठीत भावानुवाद करून मांडण्याचा प्रयत्न आहे. गीतांजली या त्यांच्या नोबेल पुरस्कार प्राप्त कृतीतील पहिली कविता... ​या कवितेत टागोर म्हणतात की, मानवी शरीर जरी नश्वर असले, तरी आत्मा अमर आहे. ईश्वर माणसाला केवळ जीवनच देत नाही, तर त्याच्या माध्यमातून स्वतःचे दैवी संगीत (कला आणि विचार) जगासमोर मांडतो. ईश्वराची कृपा देण्याची शक्ती अफाट आहे आणि ती स्वीकारताना कवी स्वतःला नतमस्तक मानतात. For reference -Thou hast made me endless, such is thy pleasure. This frail vessel thou emptiest again and again, and fillest it ever with fresh life. This little flute of a reed thou hast carried over hills and dales, and hast breathed though it melodies eternally new. At the immortal touch of thy hands my l...

डॉक्टर प्रतिमा जगताप यांनी आसावरी काकडे यांच्या कवितेचं केलेलं सादरीकरणा पाठवलं. श्रीकृष्ण राधेच्या अद्वैतावर सांगणारी ही कविता संध्याकाळी गाडीतून घरी परतत असताना ऐकली. तेव्हा मी यमुना सेतुवरच होतो हा निखळ योगायोग...त्यांना अभिप्राय लिहिला. त्यावर त्यांनी उत्तरा दाखल राधेवर ज्या दोन ओळी पाठवल्या त्या मला स्फुरत गेलेल्या कवितेत किंवा विचारात म्हणा चपखल बसल्या. चौथ कडवं तेच आहे... सोबत ही सर्व सृजन प्रक्रिया सुरू करणाऱ्या मूळ सादरीकरणाची लिंक ही देत आहे. मूळ सादरीकारण  क्लिक करा जन्माष्टमी यमुना जळाचे तुषार उडता शरीरी काटा आला गं  राधा-मोहन रास द्वैत सुनयनी तो अद्वैत झाला गं ll १ ll  काजळ निशा अष्टम तिथी तुरुंगात हा अवतरला गं वसुदेवाच्या डोईवरूनी कापीत फुगली यमुना, वृंदावनी पोहोचला गं ll २ ll  पुतनेसह मारून कालिया नंदा घरी गाई राखिल्या गं मथुरेचा सुपुत्र कान्हा वृंदावनी गोप गोपिकांत रमला गं ll ३ ll  गोरी राधा निळी सावळी सांग कशी झाली गं ? यमुनेलाही काही सुचेना ही गोड शिरशिरी कसली  गं? ll ४ ll  सोडून सारा संसार लौकिक ध्यास मीरेनी धरला गं  मृदुल करांन...

गुरुदेव टागोरांची अन्य भाषकांना ही माहीत असलेली ही कविता. एक दिवस त्यांची बिपदे मोरी रोख्छा करो या कवितेचा मराठी अर्थ माझ्यापुढे आला आणि मला कुणीतरी शब्द सांगत गेले नी मी ते लिहून काढले जणू, या प्रमाणे माझी प्रार्थना कविता घडली.  त्या नंतर गीतांजलीतल्या फक्त माहीत असलेल्या मोजक्या कवितांचा भावानुवाद करता येईल का? अशी मनानी उचल खाल्ली. अनेक ज्येष्ठांनी 'प्रार्थनेला' प्रोत्साहन पर अभिप्राय आणि आशीर्वाद दिले त्यामुळे थोडा धीर चेपला.  इंग्रजी अनुवाद दिला आहे. आणि शेवटी एकला चालो गीताच्या लिंक दिल्या आहेत. त्या नक्की ऐका. प्रयत्न भावला की नाही ते ब्लॉगच्या अखेरी असलेल्या स्थळी जरूर कळवा. एकला चाल रे 1. न दिला प्रतिसाद कुणी  तू एकला चाल रे एकला चाल एकला चाल एकला चाल   एकला चाल रे   न केला कुणी संवाद तुजसी, रे अभाग्या    फिरवून पाठ सकल, फेरती दृष्टी  भयानी  सोडूनी दे मुक्त निज आत्म्यास, तू बोल   मानसी  एकला बोल रे   न दिला प्रतिसाद कुणी  तू एकला चाल रे  एकला चाल एकला चाल एकला चाल    एकला चाल रे ...

गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांच्या नोबेल पुरस्कार विजेत्या गीतांजली मध्ये 35 वी कविता आहे, 'चित्तो जेथा भयशून्यो' इंग्रजीत Where the mind is without fear. दूरदर्शन मुंबईच्या वृत्त विभागात ही कविता फ्रेम करून लावली होती. तेव्हा पासूनच ती मनात उसळ्या मारीत होती. यात टागोरांनी निव्वळ भौगोलिक स्वातंत्र्य नव्हे तर बौद्धिक स्वातंत्र्याची कल्पना मांडली आहे. तीन दशकांहून अधिक सेवाकाल पूर्ण केल्या नंतर आढावा घेतला असता टागोर यांची ही कल्पना पूर्णत्वाने नसेल कदाचित तरी काही प्रमाणात निश्चित अंमलात आणता आली याचं समाधान आहे. यातूनच या कवितेचा भावानुवाद करण्याची ऊर्मी प्रकटली. बघा तुम्हाला कसा वाटतो हा प्रयत्न... 1. चित्तो जेथा भयशुन्यो  चित्तो जेथा भयशुन्यो, उच्च जेथा शिर, ज्ञान जेथा मुक्त, जेथा गृहेर प्राचीर, आपोन प्रांगणतले दिवसशर्वरी, , वसुधारे राखे नाय खण्ड क्षुद्र करि; जेथा वाक्य हृदय ओत्सारि, देशे देशे कर्मधार, सकल देशे ज्ञान-कर्म-आनंद, सुविस्तृत देशे देशे कर्मधार, सेई स्वर्गे, हे पितः, भारता जगात, स्वातंत्र्य मन भयविहीन, माथा उन्नत जिथे मुक्त संचार ज्ञानाचा, संकुचित नसे शब्द झरे हृदय...

गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांचं गीतांजली मधील एक अप्रतिम काव्य आणि त्याचा मराठी भावानुवाद... मूळ बंगाली काव्य( मला समजावं यासाठी ते रोमन लिपीत पाठवून माझी सहकारी श्रेया मुखर्जी हिने मोठा सहयोग दिला)आणि इंग्रजी अर्थ Bipade more rokkha karo e nohe mor praarthana – Bipade aami naa jeno kori bhoy . It is not my prayer that you save me from all perils I pray that I should not fear when faced with odds Dukhyotaape byathito chite naai baa dile santanaa, Dukhyey jeno karite paari joy. Console me not when I am torn with misery Grant me instead the will to win against grief Sahaay mor naa jodi jute nijer bol naa jeno tute – Songsaarete ghotile khoti, labhile shudhu bonchona, Nijer mone naa jeno maani khoy. If no help comes forth, let my strength not crumble When losses abound and I am deprived of everything Let my heart not take this as defeat Aamaare tumi koribe traan e nahe mor praarthana – Tarite paari shakati jeno roy. Protect me from the storms is not my prayer Bless me the strength to sail ...

आज सकाळी एका मैत्रिणीशी ओळख विषयावर बोलताना कवी सुरेश भट यांचा उल्लेख झाला. मी त्यांच्यावर पूर्वी लिहिलेल्या ब्लॉग मधल्या त्यांच्याच दीपदान कवितेच्या काही ओळी वाचून दाखवताना माझ्या मनात ही शब्द दाटून आले. त्यांना ओळीत व्यक्त करण्याचा हा प्रयत्न... धैर्य झळा लागल्या अश्या शीतल सावल्यांच्या  भेटलो गळा जेव्हा एकेक स्वकीयांच्या  नाही कधी कळपात  शिरलो  कुणाच्या राहिलो सदा मग जवळ कुंपणाच्या  तुडवीत गेले जे सारासार विचारांना संवेदना विहीन केले  त्यांनीच  साऱ्यांना मीच माझे न लिहिले सन्मानपत्र त्यांनीच अखेरी केला सन्मान   सर्वत्र जगताना इतके विषारी डंख झाले सोनचंपाचे झाड मीच दारी लावले कानोसा घेत सर्व दिलासा देत गेले कृतीशून्य रिते शब्द ते ओकून गेले जीवन संगरी हुतात्मा होऊ घातलो  आप्त नव्हे मृत्यूची वाट पाहू लागलो कोणी मला कधी जवळ केलेच कोठे?  सोईने कार्य  साऱ्यांनी  उरकले होते विपरितात साऱ्या सजवित होतो जीवन सारे समिरानेच घात केला उधळले चित्र सारे कळवू नका कुणाला वृत्त हे पराभवाचे धैर्य अजुनी बाकी तुफान चक्र रोखण्याचे नितीन सप्रे niti...