स्मृतीबनातून

प्रेमाचा सारीपाट सारीपाटाचा मूळ खेळ आपल्यापैकी अनेकांनी जरी खेळला नसला तरी पुराणातल्या शिव–पार्वती यांच्यात होणाऱ्या चुरशीच्या डावांचं किंवा महाभारतातल्या कौरव–पांडव यांच्यातल्या अविवेकी संघर्षाची कथा आपणाला ठाऊक असते. सारीपाटाचा पट हा गणितातल्या अधिकच्या चिन्हासारखा (+) असतो. त्याला चार बाजू आणि प्रत्येक बाजूला २४ घरे  असतात. बाकी या खेळाचे आपण खेळतो त्या चौसर किंवा बहुतेकांना माहीत असलेल्या ल्युडोशी बरंच साधर्म्य असतं. सारीपाट खेळात नरद म्हणजे मोहरे, पक्क घर म्हणजे फुलीचं घर, एकाच घरात दोन सोंगट्या आल्या तर ते जुग, प्रतिस्पर्ध्यांच्या सोंगट्यांची अडवणूक करणारी रचना म्हणजे चिरे, पटाच्या प्रत्येक बाजूची मधली सुरक्षित रांग म्हणजे पोटघर अशा काही पारंपरिक संज्ञा वापरल्या जातात. या सगळ्याचा इथे ऊहापोह करण्याचं कारण म्हणजे हा खेळ आणि या संज्ञाचा प्रतिकात्मक उपयोग करून कवी राजा बढे यांनी एक उत्कट प्रीतकव्य लिहिलं आणि मराठी भावसंगीताचे जनक गजानन वाटावे यांनी चाळीसच्या दशकाच्या उत्तरार्धात या काव्याला, शिवरंजनीच्या सूरात सजवून, गाऊन ते अजरामर करून टाकलं. प्रितीच्या खेळात मग ते मराठमोळ...

  A Drinking Song by Irish poet William Butler Yeats Wine comes in at the mouth And love comes in at the eye; That's all we shall know for truth Before we grow old and die. I lift the glass to my mouth, I look at you, and I sigh. आयरिश कवी यीट्स यांची हि एक प्रसिद्ध लघू रचनांपैकी एक आहे, कारण ती प्रेम, काळ आणि साध्या-सोप्या आनंदांमधील गोड-कडू नातं केवळ सहा ओळींत टिपते. या कवितेचा अनुवाद न करता उमजलेल्या भावार्थावर लिहिलेलं पद्य नश्वर असवं झिरपे कायेत मुखावाटे तसे झिरपे प्रेम दिठीद्वारे  मोद अन् प्रेम जरी सत्य भासे  जीवनी ते यामुळे भान हरपे क्षणकाल जरी हे विश्व गमले जरे पुढे सारे ते शरण जाते रिचवी आता जरी आसवं प्याले जाण ठेवी हे नश्वर आहे सारे    नितीन सप्रे 041020261000  

निसर्गातील छोट्या-छोट्या गोष्टी माणसाला त्याच्या सुंदर भूतकाळात कशा प्रकारे घेऊन जाऊ शकतात, हे वर्डस्वर्थ यांच्या या कवितेतू अनुभवायला मिळतं. कवीच्या धाडसी/आक्रमक वृत्तीच्या विरुद्ध त्याच्या बहिणीचा संवेदनशील आणि हळवा स्वभाव  ही वैशिष्ट्ये देखील त्यांनी सुंदर पद्धतीनं चित्रित केली आहेत. कविता वाचताना तिचं मराठी स्वरूप जसं सुचलं ते भावानुवादाद्वारे  शब्दांकित केलं आहे. To A Butterfly By William Wordsworth STAY near me—-do not take thy flight! A little longer stay in sight! Much converse do I find I thee, Historian of my infancy ! Float near me; do not yet depart! Dead times revive in thee: Thou bring'st, gay creature as thou art! A solemn image to my heart, My father's family! Oh! pleasant, pleasant were the days, The time, when, in our childish plays, My sister Emmeline and I Together chased the butterfly! A very hunter did I rush Upon the prey:—-with leaps and spring I followed on from brake to bush; But she, God love her, feared to brush The dust from off its wings. फुलपांखर...

  आत्मा अमर आहे या संकल्पनेचा पुरस्कार करणारी एक आशयपूर्ण सुंदर इंग्रजी कविता आज अचानक वाचनात आली. भावली म्हणून मराठीत आणण्याचा प्रयत्न केला.   Do not stand By my grave, and weep.       I am not there,             I do not sleep I am the thousand winds that blow I am the diamond glints in snow I am the sunlight on ripened grain, I am the gentle, autumn rain. As you awake with morning's hush, I am the swift, up-flinging rush Of quiet birds in circling flight, I am the day transcending night.       Do not stand             By my grave, and cry—       I am not there,             I did not die. —   Clare Harner, The Gypsy , December 1934 अविनाशी मम कलेवरापाशी ढाळू नकोस अश्रू  देहात त्या मी नाही; मज कधी नाही मृत्यू मी आहे तो निरंतर वाहणारा समीर मी हिमावर हिऱ्याचे चमकते किरण   मी गाभूळ ओंब्यांवरचा सोनेरी प्रकाश मी झिम...

  वेदनेची शांत ​ कार्यालयीन कामाच्या निमित्तानं गेला आठवडाभर निखिल गोव्यात होता. सागरी खानपान आणि कामानिमित्त अनायसे घडणारं पर्यटन यामुळे कामाचा ताण फारसा न जाणवताच वेळ कसा निघून गेला हे कळलच नाही. शेवटच्या दिवशी मात्र त्यानं सर्वांसोबत रात्री उशिराची बस घेण्याऐवजी पाटो बस स्थानकावरून संध्याकाळी पाच वाजताची कदंब रोडवेजची बस पकडली. पूर्वी या प्रवासाला  आताच्या तुलनेत दुप्पट वेळ लागत असे.  नशिबाने फारशी गर्दी नव्हती. त्याला समोरची खिडकीची सीट मिळाली. बाहेर हळूहळू अंधारायला लागलं होतं. हवेत छान सुखद गारवा होता. रस्त्याची स्थितीही बरी होती. रात्री दहाच्या सुमारास रस्त्या लगतच्याच पण काहीशा शांत धाब्यावर प्रवाशांच्या जेवणासाठी बस थांबवली. ढाबा बऱ्यापैकी टापटीप आणि स्वच्छ होता. “पात्राव, एक दाल फ्राय दोन रोटी आणि स्टीम राईस, जरा लवकर" अशी स्टँडर्ड(ठराविक) ऑर्डर  निखिलनी  दिली. रात्रीचे दहा वाजून गेले होते. धाब्यावर फारसा गोंगाट नव्हता फक्त गल्ल्यावर एक ट्रान्झिस्टर रेडिओ होता आणि त्यावर जुन्या चित्रपट गीतांचा कार्यक्रम छायागीत सुरू होता. जेवण आटोपून निखिल बसच्या...

गीतसंमोहिनी  आकाशवाणीची जाहिरात प्रसारण सेवा म्हणजेच आपण सर्वांना सुपरिचित असलेली ‘विविध भारती’!  सकाळी-सकाळी कानावर पडणारे शास्त्रीय संगीतावर आधारित 'संगीत सरिता' , जुन्या आठवणींना उजाळा देणारे 'भूले बिसरे गीत' , तर रात्रीच्या शांत वातावरणात मनाचा ठाव घेणारे 'छायागीत' किंवा 'बेला के फूल' ... हे कार्यक्रम म्हणजे केवळ रेडिओ शो नव्हते, तर रसिकांसाठी सुश्राव्य चित्रसंगीताची एक आत्मीय सुरुचीपूर्ण मेजवानी असायची. 'भूले बिसरे गीत' या कार्यक्रमाने काळाच्या पडद्याआड गेलेली दुर्मिळ, जुनी पण अजरामर गाणी तर ऐकवलीच; त्याबरोबरच गायक, संगीतकार आणि गीतकारांच्या रंजक आठवणी सांगून श्रोत्यांचं ज्ञानरंजनही केलं.  मला आठवतं की यापैकी एका कार्यक्रमातून माझ्या जन्मा आधीच्या एका नितांत सुंदर गाण्याशी माझी पहिलीच भेट घडली होती. ते गाणं आहे एकोणीसशे साठ साली प्रदर्शित झालेल्या अनुराधा या चित्रपटातील... ‘ हाय रे वो दिन क्यों ना आये हाय रे वो दिन क्यों ना आये जा जा के ऋतु जा जा के ऋतु लौटाये हाय रे वो दिन क्यों ना आये झील मिल वो तारे कहा गए सारे झील मिल वो तारे कहा गए सार...