स्मृतीबनातून

  वेदनेची शांत ​ कार्यालयीन कामाच्या निमित्तानं गेला आठवडाभर निखिल गोव्यात होता. सागरी खानपान आणि कामानिमित्त अनायसे घडणारं पर्यटन यामुळे कामाचा ताण फारसा न जाणवताच वेळ कसा निघून गेला हे कळलच नाही. शेवटच्या दिवशी मात्र त्यानं सर्वांसोबत रात्री उशिराची बस घेण्याऐवजी पाटो बस स्थानकावरून संध्याकाळी पाच वाजताची कदंब रोडवेजची बस पकडली. पूर्वी या प्रवासाला  आताच्या तुलनेत दुप्पट वेळ लागत असे.  नशिबाने फारशी गर्दी नव्हती. त्याला समोरची खिडकीची सीट मिळाली. बाहेर हळूहळू अंधारायला लागलं होतं. हवेत छान सुखद गारवा होता. रस्त्याची स्थितीही बरी होती. रात्री दहाच्या सुमारास रस्त्या लगतच्याच पण काहीशा शांत धाब्यावर प्रवाशांच्या जेवणासाठी बस थांबवली. ढाबा बऱ्यापैकी टापटीप आणि स्वच्छ होता. “पात्राव, एक दाल फ्राय दोन रोटी आणि स्टीम राईस, जरा लवकर" अशी स्टँडर्ड(ठराविक) ऑर्डर  निखिलनी  दिली. रात्रीचे दहा वाजून गेले होते. धाब्यावर फारसा गोंगाट नव्हता फक्त गल्ल्यावर एक ट्रान्झिस्टर रेडिओ होता आणि त्यावर जुन्या चित्रपट गीतांचा कार्यक्रम छायागीत सुरू होता. जेवण आटोपून निखिल बसच्या...

गीतसंमोहिनी  आकाशवाणीची जाहिरात प्रसारण सेवा म्हणजेच आपण सर्वांना सुपरिचित असलेली ‘विविध भारती’!  सकाळी-सकाळी कानावर पडणारे शास्त्रीय संगीतावर आधारित 'संगीत सरिता' , जुन्या आठवणींना उजाळा देणारे 'भूले बिसरे गीत' , तर रात्रीच्या शांत वातावरणात मनाचा ठाव घेणारे 'छायागीत' किंवा 'बेला के फूल' ... हे कार्यक्रम म्हणजे केवळ रेडिओ शो नव्हते, तर रसिकांसाठी सुश्राव्य चित्रसंगीताची एक आत्मीय सुरुचीपूर्ण मेजवानी असायची. 'भूले बिसरे गीत' या कार्यक्रमाने काळाच्या पडद्याआड गेलेली दुर्मिळ, जुनी पण अजरामर गाणी तर ऐकवलीच; त्याबरोबरच गायक, संगीतकार आणि गीतकारांच्या रंजक आठवणी सांगून श्रोत्यांचं ज्ञानरंजनही केलं.  मला आठवतं की यापैकी एका कार्यक्रमातून माझ्या जन्मा आधीच्या एका नितांत सुंदर गाण्याशी माझी पहिलीच भेट घडली होती. ते गाणं आहे एकोणीसशे साठ साली प्रदर्शित झालेल्या अनुराधा या चित्रपटातील... ‘ हाय रे वो दिन क्यों ना आये हाय रे वो दिन क्यों ना आये जा जा के ऋतु जा जा के ऋतु लौटाये हाय रे वो दिन क्यों ना आये झील मिल वो तारे कहा गए सारे झील मिल वो तारे कहा गए सार...

  Home they brought her warrior dead: By Alfred Lord Tennyson           She nor swoon'd nor utter'd cry: All her maidens, watching, said,          "She must weep or she will die." Then they praised him, soft and low,          Call'd him worthy to be loved, Truest friend and noblest foe;          Yet she neither spoke nor moved. Stole a maiden from her place,          Lightly to the warrior stepped, Took the face-cloth from the face;          Yet she neither moved nor wept. Rose a nurse of ninety years,          Set his child upon her knee— Like summer tempest came her tears—          "Sweet my child, I live for thee." वीरपत्नी...

भीमपलास शोधयात्रा मागे एकदा एका कार्यक्रमाच्या निमित्तानं  भादव्यात  प्रथमच  कोकण प्रांती जाणं झालं. गणेशोत्सवाचा उत्तरार्ध सुरू होता. सकाळी  रेल्वे स्थानकातून बाहेर पडत असतानाच  ‘सुजन कसा मन चोरी’ कानावर आलं.  ‘फुलवन शेज संवारो’ या भूप रागातल्या चीजे वरून हे नाटकात आलं आहे, असं फार पूर्वी डॉ. वसंतराव देशपांडे यांच्या एका कार्यक्रमात या चीजे सकट ऐकलं होतं.   एका सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या मांडवात हे नाट्यगीत वाजत होतं. आवाज परिचित नव्हता पण छान ताला सुरात तो नव्या दमाचा गायक रसपूर्ण गात होता. मला हे थोडं अनपेक्षीत होतं. गाडीत सामान वगैरे ठेवून हॉटेल कडे निघालो तरी ते स्वर पूर्ण विरून जाऊन ऐकू येईनासे होईपर्यंत कुणाशीच काही बोललो नाही. हे अपघातनं घडलं असावं असा समज करून घेत मी  कार्यक्रमाला  जाण्यासाठी तयारी करायला सुरवात केली. कार्यक्रम व्यवस्थित पार पडला. दुपारी राहत्या हॉटेलात किंचित विसावलो. दुपारचं जेवण विशेष स्नेहपूर्वक घेतल्यानं थोडी निळांकी आली. डोळे उघडले ते  ‘ तिन्हीसांजा सखे मिळाल्या’, ‘बगळ्यांची माळ फुले’ अशी सगळी दर्जेदार काव्...

डेफोडील्स या विल्यम वर्डसवर्थ यांच्या कवितेचा मराठी भावानुवाद केल्यानंतर गृहपाठ मिळाला. करून पाहिला. मूळ कविता And miles to go before I sleep. By Robert Frost Whose woods these are I think I know. His house is in the village though; He will not see me stopping here To watch his woods fill up with snow. My little horse must think it queer To stop without a farmhouse near Between the woods and frozen lake The darkest evening of the year. He gives his harness bells a shake To ask if there is some mistake. The only other sound's the sweep Of easy wind and downy flake. The woods are lovely, dark and deep. But I have promises to keep, And miles to go before I sleep, And miles to go before I sleep. भावानुवाद  सुगती गाठण्यापूर्वी आहे प्रवास बाकी कानन हे कुणाचे, बहुतेक जाणतो मी  मालक खास याचा, तो येथे राहत नाही  कळणार कसे त्या, जरी थांबलो इथे मी  मोहून पाहण्या, ते शुभ्र लावण्य हिमानी ll१ll अश्व सोबतीचे, ते घुंगरमाळ वाजवी   नाकळे त्याला परी, थांबलो इथे का वनी  विश्रा...